اوايل بالطّبع امّارة بالسّوء است و ميل به خيرات نمىكند . پس به اين موازين ثلاثه ، ظاهر مىشود فرق ميان خاطر خير و خاطر شرّ . و خواطر شرّ و سوء هم بر سه قسم است ؛ هرگاه خاطر سوء ، ثابت است و راسخ ، خاطر نفسانى است و نتيجه هواى نفس است . و هرگاه خاطرى است مضطرب و رسوخ ندارد و مىرود و مىآيد ، خاطر شيطانى است . و بعضى از بزرگان تشبيه كرده‌اند نفس را به پلنگ ؛ زيرا كه وقت محاربه روگردان نمىشود مگر به قهر و قوّت غالبى ، و حالت نفس به سبب تقاضاى جبلّى و امّارگى بالسّوء چنين است . امّا شيطان را تشبيه كرده‌اند به گرگ كه وقت محاربه كه از طرفى رانده شد از طرفى ديگر مىآيد . و هرگاه ورود خاطر سوء ، بعد از صدور معصيتى است از انسان ، ورود آن خاطر به سبب شومى آن گناه است و اهانت و عقوبتى از پروردگار . و هرگاه آن خاطر سوء به سبب عمل سوء مكرّر شد ؛ باعث قساوت و رين قلوب مىشود كه : كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ « 223 » . و از علامات خاطر شيطانى آنست كه كم و ضعيف مىشود به ذكر الهى ، امّا خاطر نفسانى كم و ضعيف نمىشود به ذكر الهى ؛ چون از روى هواى نفسانى است لهذا نهى از آن باعث جنّت است كه : وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى « 224 » . امّا ابليس فرود مىآيد بر قلب بنىآدم و وقتى كه متذكّر به ذكر الهى شد ؛ باز پس مىرود و پنهان مىشود و هرگاه غافل شد باز وسوسه مىكند كه : مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ « 225 » . و خاطر خير هرگاه وارد شود و قوى و ثابت است ؛ از جانب حقّ است ، و هرگاه متزلزل

--> ( 223 ) - نه . . بلكه اين زنگاريست كه بر دلهاى ايشان نشسته است : سورهء 83 قسمتى از آيهء 14 ( 224 ) - . . . و آن‌كس كه نفس خواهشگر خويش را از آرزوى او باز دارد بهشت ( جاويدان ) جايگاه اوست : سورهء 79 قسمتى از آيهء 40 و آيهء 41 ( 225 ) - . . . از شرّ وسوسه شيطان به تو ( اى خداى توانا ) پناه مىبرم : سورهء 114 آيهء 4